نظریه پردازی و نظریه عدالت در اندیشه شریعتی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد علوم سیاسی دانشگاه شیراز

چکیده

عدالت در اندیشه شریعتی از اصلی ترین مبانی فکری و دغدغه های اوست و به همراه اصل « امامت» دو شاخص اساسی « اسلام راستین؛ یعنی تشییع علوی » را تشکیل می دهد. تعاریف و نظریاتی غالباً منسجم و متعامل درباره عدالت در اندیشه شریعتی یافت می شود و این تعاریف با تعاریف اندیشمندان اسلامی متقدم و متأخر ،مشابهت های فراوانی دارد. البته تأکید شریعتی بر اهمیت و زیر بنایی بودن مفهوم « قسط» به نسبت مفهوم « عدل » و تبیینهای وی در این باره مختص اوست و از جذابیّت خاصی برخوردار است. شریعتی ضمن نفی و نقد مارکسیسم ، با نظریه « قسط» خویش، بدیل اسلامی مناسبی – در قبال راه حل های مارکسیستی – جهت رفع شکاف ها و نابرابری ها طبقاتی و... عرضه می دارد.
اگرچه نظریه پردازی های پویا و درخور شریعتی کاملا موشکافانه و معطوف به دقتّ تام نیست اما در نظریات عدالت وی ، چهار مرحله ضروری هر نظریه سیاسی ، یعنی مشاهده بحران و بی نظمی ، تشخیص درد ، ترسیم و بازسازی انتزاعی وضعیت آرمانی ، و ارائه راه های درمان، مشاهده می شود. البته نباید از این حقیقت هم غافل شد که گستردگی موضوعات مورد تأمل، وجود فضای تنش آلود و نا امن فکری و نبود زمینه های تمرکز لازم، عدم مجال کافی، و کوتاهی عمر وی و دهها علت دیگر همه از عواملی هستند که قطعاً با نبود آنها ، آرای این اندیشمند از انتظام ، ساماندهی و انسجام بیشتری برخوردار می گشت .

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

"Theorizing and Theory of justice in Shariati thought"

چکیده [English]

Justice is one of the main concerns and intellectual foundations of Dr. Shariati and, along with the principle of “leadership”, one of the two key indicators of “True Islam”, that is, “Alawi Shia”. Integrated and interactive definitions and ideas on justice can be found in Dr. Shariati thoughts. These definitions have many similarities with those proposed by the early and late Islamic scholars. However, Dr. Shariati have usually emphasized on the importance and fundamentality of the concept of “equity” compared to the concept of “justice” and his explanations about this are very interesting and exclusive to him. In addition to denying and criticizing Marxism, Dr. Shariati, based on his equity theory, proposes appropriate Islamic alternatives, against Marxist solution, for eliminating the social gaps and class inequalities.
Although the dynamic and worthwhile theorizations of Dr. Shariati are not quite critical and thoroughly careful, four necessary steps for any political theory, that is to say, observation of crisis and chaos, pain diagnosis, abstract drawing and reconstruction of an ideal situation, and providing the solutions, can be seen in his theories on justice. However, it should not be neglected that the breadth of topics for reflection, existence of a stressful and unsafe intellectual atmosphere and lack of the required focus contexts, his short life and not having enough time, and dozens of other reasons are of factors which prevented the opinions of this eminent thinker to become more disciplined, organized, and coherent.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shariati
  • justice
  • equity
  • theorizing
  • Shia Alawite

- نهج‌البلاغه (1351)، ترجمه و شرح سیدعلینقی فیض الاسلام، تهران، بی‌نا.

- ابن خلدون، عبدالرحمن (1366)،  مقدمه، 2 ج، محمد پروین گنابادی، چاپ پنجم، انتشارات علمی ‌و فرهنگی، تهران.

- ابن­سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1362)، الاشارات و التنبیهات، جلد چهارم، تهران: دفتر نشر کتاب.

- ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1964م)، الشفاء و الالهیات، به کوشش الاب قنواتی و سعید زاید، قاهره.

- احمدی، حمید (1374)، شریعتی در جهان، (تدوین و ترجمه )، چاپ 4، تهران: شرکت سهامی‌انتشار.

- اخوان کاظمی، بهرام (1386)، جایگاه عدالت در اندیشه‌های سیاسی اسلام، چاپ2، قم: بوستان کتاب.

- اسپریکنز، توماس (1365)، فهم نظریه‌های سیاسی، فرهنگ رجایی، تهران: آگاه.

- العاملی، یاسین عیسی (1413)، الاصلاحات الفقیهه فی الرسائل العلمیه، بیروت: دارالبلاغه.

- الگار، حامد (1360)، انقلاب اسلامی‌ در ایران، ترجمه مرتضی اسعدی و حسن چیذری، تهران: انتشارات قلم.

- ریشار، یان (1358)، « شریعتی و حکومت اسلامی‌«، سروش، سال اول، شماره 3، 27 اردیبهشت ص30-31.

- دفتر تدوین و تنظیم مجموعه آثار دکتر علی شریعتی (1371)، فرهنگ لغات کتب دکتر شریعتی، جلد دوم، تهران: انتشارات قلم،

-  عنایت، حمید (1362)، اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، بهاء الدین خرمشاهی، تهران: خوارزمی.

- شجاعی، حیدر، شریعتی در نگاه مطبوعات، ج اول از سال 1356تا1360، تهران: انتشارات قلم 1375.

- شریعتی، علی (1373)، مجموعه آثار 29، چ 2، تهران: آگاه.

- شریعتی، علی (1361)، حسین وارث آدم، مجموعه آثار19، چ2، تهران: انتشارات قلم.

- شریعتی، علی (1381)، مجموعه آثار، شماره 7، شماره، چ، تهران: الهام.

- شریعتی، علی (1378)، مجموعه آثار، شماره 10، چاپ 3، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعه آثار دکتر علی شریعتی

- شریعتی، علی (1359)، مجموعه آثار، شماره 12، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعه آثار دکتر علی شریعتی

- شریعتی، علی (1370)، مجموعه آثار، شماره15، چاپ 4، تهران: شرکت سهامی‌انتشار.

- شریعتی، علی (1382)، مجموعه آثار، شماره17، چاپ 5، تهران: انتشارات قلم.

- شریعتی، علی (1362)، مجموعه آثار، شماره 22، چاپ 2، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعه آثار دکتر علی شریعتی.

- شریعتی، علی (1389)، مجموعه آثار، شماره 25، چ9، تهران: شرکت سهامی‌ انتشار.

- شریعتی، علی (1386)، مجموعه آثار، شماره26، چ6، تهران: انتشارات نیلوفر

- شریعتی، علی (1350)، شیعه، مذهب اعتراض، تهران: حسینیه ارشاد.

- شریعتی، علی (1358)، درس‌های اسلام‌شناسی، تکثیر از انجمن اسلامی‌دانشجویان اروپا، آمریکا و کانادا.

- شریعتی، علی (بی‌تا)،  اگر پاپ و مارکس نبودند، بی‌جا، بی‌نا.

- فارابی، ابونصرمحمد (1361)، اندیشه‌های اهل مدینه فاضله، ترجمه و تحشیه سیدجعفر سجادی، طهوری، تهران، چاپ دوم.

- مرامی، علیرضا (1378)، بررسی مقایسه‌ای مفهوم عدالت (از دیدگاه مطهری، شریعتی، سیدقطب)، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی‌.

- مطهری، مرتضی (1377)، اسلام و مقتضیات زمان، جلد اول، صدرا، تهران: چاپ نهم،

- مطهری، مرتضی (1361)، بیست گفتار، چ6، قم: دفتر انتشارات اسلامی‌.

- نظام­الملک طوسی، خواجه (1369)، سیاستنامه، تصحیح عباس اقبال، چاپ دوم، تهران: اساطیر،

- نصرالدین طوسی، ابونصر خواجه (1373)، اخلاق ناصری، تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری، خوارزمی، تهران: چاپ پنجم

- زکریایی، محمد علی (1373)،  فلسفه و جامعه‌شناسی سیاسی، قسمت دوم، «اندیشه موضوعی دکتر شریعتی، دفتر چهارم»، تهران: الهام.

- john Esposito, The Iranian Revolution and it's global impact, (edited by), Florida, international university press, 1990.

- Perelman , chaim, justice et raison,2eed,1970, Bruxelles ,edition de universite de Bruxelles

- Keddie, Nicki, 1983, Religion and politics in Iran shi,ism from quietism to Revolution,( edited by), London ,Yale university press, new haven and London,1983)