بررسی نقشِ هویت در سیاست دفاعی جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر بازدارندگی همه جانبه و متعارف گرایی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای علوم سیاسی (گرایش سیاستگذاری عمومی) دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز

2 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم سیاسی، دانشگاه آزاد تهران مرکز

چکیده

سیاست دفاعی، برآیند عوامل کمّی و کیفی داخلی و خارجی است. علاوه بر تهدیدات نظامی خارجی و متغیّرهای محسوس داخلی؛ نظیر ساختار سیاسی- نظامی، بودجه دفاعی، سلاح، تجهیزات و جمعیت، متغیرهای نامحسوس؛ همانند باورها، عقاید، ارزش­ ها، هنجارها، آداب و رسوم و تجربیات تاریخی نیز در شکل­ گیری آن نقش ­آفرین هستند. تأمل در رفتارهای دفاعی، توجه به اسناد بالادستی و تعمّق در اندیشه حضرت امام(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله ­العالی) بیانگر این است که: بازدارندگی همه­ جانبه مفهوم کانونی سیاست دفاعیِ جمهوری اسلامی ایران است و متعارف­گرایی نیز تعیّن بخشِ ماهیت ابزارهای دفاعی آن به‌شمار می­ رود. هدف اصلی این مقاله، بررسی نقش هویت در شکل­ گیری بازدارندگی همه­ جانبه و متعارف‌گرایی در سیاست دفاعی جمهوری اسلامی ایران است. این مقاله مبتنی بر رویکرد کیفی­ و به شیوه کتابخانه­ ای و همچنین مصاحبه نیمه ‌ساختاریافته اجرا شده است. تجزیه تحلیل داده ­ها به روش «تحلیل مضمونی» گزاره­ های کلیدی و ایجاد رابطه همبستگی معنادار میان آن ها انجام شده است. نتایج حاصل از یافته‌های تحقیق گویای این است که: اسلام­ گراییِ حاکم بر نظام معناییِ جمهوری اسلامی ایران، نقش محوری در شکل­ گیری بازدارندگیِ همه­ جانبه و متعارف ­گرایی ایفا می­ کند؛ این نقش ­آفرینی از طریق ادراکِ نقشِ ملی «دولتِ سرمشق» و در راستای تحقّق منافع دفاعی- امنیتی این کشور صورت می­ گیرد و رهیافت فرهنگی با محوریت نظریه سازه­ انگاری، دستگاه نظری مناسب برای تحلیلِ این ساحت از سیاست دفاعی ایران می ­باشند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating the role of identity in the defense policy of the I.R. Iran, with an emphasis on all-round deterrence and conventionalism

نویسندگان [English]

  • Ali Ajurloo 1
  • mojtaba maghsoudi 2
1 Islamic Azad University-Tehran branch- Faculty of political Science
2 Department of political science, Faculty of political science,Islamic Azad university Tehran Branch
چکیده [English]

Defense policy is the result of both quantitative and qualitative internal and external factors. In addition to foreign military threats and perceptible domestic variables; such as military and political structure, budget, weapons, equipment and population, imperceptible variables; including opinions, beliefs, values, norms, customs and historical experiences contribute to its formation.
Reflecting on defensive behaviors, paying attention to upper documents and contemplating the Thought of Imam Khomeini and the Supreme Leader of the Islamic Revolution indicate that:
all-round deterrence is the Focal concept of defense policy of the I.R. Iran and conventionalism determines the nature of its defense instruments.
The main objective of this paper is to examine the role of identity in the formation of all-round deterrence and conventionalism in the defense policy of the I. R. Iran. This paper is based on a qualitative approach and carried out through the library method as well as semi-structured interview. Data analysis has been done by means of “thematic analysis” of key propositions and establishing a meaningful correlation between them.
The results of the research findings show that: Islamism dominates the I. R. Iran's semantic system plays pivotal role in the formation of all-round deterrence and conventionalism; this role-playing through the perception of the national role of the “Role Model State” and in pursuit of fulfilling the country's defense-security benefits and the cultural approach based on constructivist theory is a suitable theoretical device for analyzing this area of Iran's defense policy.

کلیدواژه‌ها [English]

  • “Identity”
  • “Defense Policy”
  • “Deterrence”
  • “All-round Deterrence”
  • “Conventionalism”

-   قرآن کریم (1389)، ترجمه مهدی محمودیان، چاپ اول، قم: بیت القرآن امام علی (ع).

-   احدی، محمد (1396)، «مصاحبه با دکتر محمد احدی» (معاون وزیر دفاع)، 23/11/1396، تهران: وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح.

-   اداره کل قوانین و مقررات کشور (1374)، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: نهاد ریاست جمهوری.

-   حریری، نجلا (1385)، اصول و روش‌های پژوهش کیفی، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.

-   خامنه‌ای، سیدعلی (رهبر معظم انقلاب) (1380)، «بیانات در دیدار با کارگزاران نظام»، 27/12/1380، تهران: قابل دسترس در:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3111

-   خامنه‌ای، سیدعلی (رهبر معظم انقلاب) (1389)، «پیام به نخستین کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هسته‌ای و عدم اشاعه در تهران، 28 /1/1389، تهران: قابل دسترس در:

 http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=9171

-   خامنه‌ای، سیدعلی (رهبر معظم انقلاب) (1389)، بیانات در مراسم فارغ­التحصیلی دانشجویان دانشگاه­های افسری ارتش ج.ا.ایران»، 19/8/1389، تهران: قابل دسترس در:

 http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=10576

-   خامنه‌ای، سیدعلی (رهبر معظم انقلاب) (1397)، «بیانات در دیدار کارگران»، 10/2/1397، تهران: قابل دسترس در:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=39480

-   دهقانی فیروز آبادی، سیدجلال (1393)، چرخه گفتمانی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از دولت بازرگان تا دولت روحانی، تهران: نشر مخاطب.

-   دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال (1391)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: سمت.

-   ‌دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال و نوری، وحید(1390)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوران اصولگرایی، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق

-   رسولی ثانی­آبادی، الهام (1390)، هویت و سیاست هسته­ای در جمهوری اسلامی ایران، تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران.

-   زُحیلی، وهبه (1401هـ.ق)، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، جلد سوم، بی‌جا: دارالفکر.

-   ساعد، نادر (1389)، «دیپلماسی دفاعی: تأملی شناختی و کاوشی در مبادی»، فصلنامه راهبرد دفاعی، ش 31.

-   سنایی، اردشیر (1396)، «مصاحبه با دکتر اردشیر سنایی» (عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی)، 19/7/1396 و 5/8/1397، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رباط کریم.

-   سنجابی، علیرضا (1378)، روش تحقیق در علم سیاست و روابط بین­الملل، تهران: انتشارات قومس.

-   سواری، حسن و پیری، حیدر (1391)، «منافع حیاتی دولت­ها در پرتو معاهدات خلع سلاح و کنترل تسلیحات»، فصلنامه روابط خارجی، ش3.

-   شهلایی، ناصر (1385)، مدیریت استراتژیک در نیروهای مسلح، تهران: دانشکده فرماندهی و ستاد ارتش جمهوری اسلامی ایران.

-   شیرازی، سید محمد حسینی (1420هـ.ق)، الفقه البینه، جلد اول، بیروت: مؤسس الوعی الاسلامی.

-   صالحی، عمران (1391)، «بررسی میزان توجه به مؤلفه­های هویت ملی در کتاب­های درسی دوره راهنمایی»، در؛ هویت و همبستگی ملی در نظام آموزشی، مجتبی مقصودی، تهران: انتشارات تمدن ایرانی.

-   ضیایی بیگدلی، محمدرضا (1375)، اسلام و حقوق بین‌الملل، تهران: نشر گنج دانش.

-   طباطبایی، محمد حسین (1417هـ.ق)، المیزان فی­التفسیر القرآن، ت‍رج‍م‍ه سید م‍ح‍م‍دب‍اق‍ر م‍وس‍وی ه‍م‍دان‍ی (1382)، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

-   طبرسی، فضل ابن‌حسن (بی‌تا)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جلد دوم، ترجمه و تألیف محمد بیستونی (1390)، مشهد: آستان قدس رضوی.

-   عسگری، محمود و آقاجانی، احمد (1391)، عوامل و ویژگی­های سیاست دفاعی ج.ا.ایران، تهران: مرکز تحقیقات راهبردی دفاعی.

-   عشقی، لیلی (1389)، زمانی غیرزمان­ها؛ امام، شیعه و ایران، ترجمه احمد نقیب زاده، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

-   عمید زنجانی، عباسعلی (1367)، فقه سیاسی، جلد سوم، تهران: انتشارات امیرکبیر.

-   فاضلی­نیا، نفسیه (1388)، «انقلاب اسلامی و نقش مهدویت و انتظار»، در؛ مجموعه آثار چهارمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت، ج 2، قم: انتشارات بین‌المللی المصطفی(ص).

-   فربهرون اُئِر، آدریان (1380)، «سیاست دفاعی»، ترجمه سعادت حسینی، فصلنامه مطالعات دفاعی- امنیتی، شماره 36.

-   قاسمی، علی‌اصغر و ابراهیم آبادی، غلامرضا (1390)، «نسبت هویت ملی و وحدت‌یابی ملی در ایران»، فصلنامه راهبرد، ش 59، تابستان.

-   قرخلو، مهدی (1384)، «حوزه جغرافیایی فرهنگ و تمدن ایران»، در؛ مریم صنیع اجلال، درآمدی بر فرهنگ و هویت ایرانی، تهران: مؤسسه مطالعات ملی.

-   قیصری، نورالله (1383)، «هویت ملی؛ مؤلفه­ها، چگونگی پیدایش و تکوین آن»، در؛ گفتارهایی درباره هویت ملی در ایران، داود میرمحمدی، تهران: مؤسسه مطالعات ملی.

-   قیصری، نورالله و خضری، احسان (1395)، «سیاست دفاعی نظام جمهوری اسلامی ایران: بررسی اسناد کلان»، فصلنامه علمی- پژوهشی رهیافت انقلاب اسلامی، سال دهم، شماره 37، زمستان.

-   کیانی، سورنا (1396)، «مصاحبه با دکتر سورنا کیانی» (عضو هیئت علمی دانشگاه فرماندهی و ستاد ارتش جمهوری اسلامی ایران)، 10/9/1397، تهران: مرکز مطالعات راهبردی ارتش جمهوری اسلامی ایران.

-   کیوان حسینی، سیداصغر و امام‌جمعه‌زاده، راحله (1390)، «پیوند بخشی میان رویکرد دفاع­همه­جانبه و الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت: چارچوب پیشنهادی»، فصلنامه راهبرد دفاعی، تهران، مرکز تحقیقات راهبردی دفاعی، سال نهم، شماره 34.

-   لیمونی، سعید و لیمونی، علیرضا (1394)، «ضرورت فقهی منطقه عاری از سلاح هسته­ای: ممنوعیت سلاح هسته­ای از نظر حقوق بین‌الملل و اسلام»، فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، سال 2، شماره3، پاییز.

-   مبلغی، احمد (1392)، «بررسی فهقی ممنوعیت سلاح­های کشتار جمعی»، در؛ مجموعه مقالات همایش ممنوعیت سلاح­های کشتار جمعی از دیدگاه فقه اسلامی، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).

-   متقی، ابراهیم؛ کاظمی، حجت (1386)، «سازه انگاری، هویت، زبان و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه سیاست، دوره 37، شماره 4.

-   مجتهدزاده، پیروز (1383)، «جایگاه روحیه عدالت­طلبی در هویت ملی ایرانیان»، در؛ گفتارهایی درباره هویت ملی در ایران، داود میرمحمدی، تهران: مؤسسه مطالعات ملی.

-   محمدنژادعالی زمینی، یوسف (1391)، شیوه‌نامه پژوهش و نگارش علمی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-   مرزناکی، رحمان (1394)، دفاع هوشمند در اندیشه امام خامنه­ای، تهران: دانشگاه صنعتی مالک اشتر.

-   مشیرزاده، حمیرا (1383)، «گفتگوی تمدن­ها از منظر سازه­انگاری»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 63.

-   مشیرزاده، حمیرا (1386)، تحوّل در نظریه­های روابط بین‌الملل، چاپ سوم، تهران: انتشارات سمت.

-   مطهری، مرتضی (1383)، «خدمات متقابل ایران و اسلام»، در؛ مجموعه آثار، ج 14، قم: انتشارات صدرا.

-   مکارم شیرازی، ناصر (1381)، تفسیر نمونه، جلد اول و دوم، تهران: دارالکتاب الاسلامیه.

-   منصوری، جواد (1396)، «مصاحبه با دکتر جواد منصوری» (پژوهشگر مسائل سیاسی و تاریخی ج.ا. ایران و از فرماندهان سابق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)، 3/5/1396 و 5/7/1397، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-   موسوی خمینی، (امام) روح الله (1378)، صحیفه نور، ج 21، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).

-   نخعی، هادی (1376)، توافق و تزاحم منافع ملی و مصالح اسلامی، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.

-   نصری، قدیر (1390)، مبانی هویت ایرانی، تهران: انتشارات تمدن ایرانی.

-   نوری، وحید؛ ملکوتی، محمد (1391)، «جایگاه عدالت­طلبی در منابع هویت­ساز سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه سیاست خارجی، سال 26، شماره 1، بهار.

-   هادیان، ‌ناصر (1382)، «‌سازه انگاری: از روابط بین‌الملل تا سیاست خارجی»، فصلنامه سیاست خارجی، سال 17، شماره 4.

-   هادیان، ناصر و هرمز، شانی (1390)، «نقش سیستم دفاع موشکی در بازدارندگی هسته­ای، بررسی رفتار امنیتی ـ نظامی ایران»، فصلنامه روابط خارجی، ش3.

-   هالستی، کی. جی (1385)، مبانی تحلیل سیاست بین­الملل، ترجمه بهرام مستقیمی و مسفود طارم سری، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.

-   هنری لطیف­پور، یدالله (1380)، فرهنگ سیاسی شیعه و انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

- Allisson, G.T, (1971), Essenes of decisions, Boston: Little Brow.

- Barnet, Michael (1999), “Culture, Strategy and foreign Policy change: Israelis road to Oslo”, European Journal of International Relations, Vol, 5.

- Briklnd, Thomas, (2001), an introduction to the policy process: Theories, Concepts and Model of Public Policy making, New York: M, E, Sharp.

- Dye, Thomas.R, (1995), Undrestanding public Policy, (Ed), New Jersy: Siman and Schuste Company.

- Heays, Peter, Vallance, Brrenda J& Tassel, Alan R.Van. (1997), American Defense Policy, Baltimore: The Johns Hopkins university press.

- Huntington, Samuel, (1968), Military Policy, in David Sills(Ed), International Encyclopediaof social science, Vol 10.New York: Macmillan and Free press.

- John, Peter (1998), “Analysing Public Policy”, London: Pinter publication.

- Mousavi, Seyed Hussein (2001), “Defense Policy of The Islamic Repulic of Iran”, Discourse: an Iranian quarterly, vol 2.No.4.

- Segal. Gerald (1984), “Defend in China”, Oxford: Oxford university press.

- Wendt, Alexander (1992), “Anarchy is States make of it”, International organizations, spring (1992) N.46.