چکیده

هدف: از سال‌های پیش از مشروطه، التهابات سیاسی متعددی برای حل عقب‌ماندگی و وابستگی ساختار سیاسی ایران شکل گرفت؛ نهضت عدالت‌خواهی و مشروطه، برآمدن پهلوی و جنبش ملی شدن نفت نمونه‌هایی از این پاسخ‌ها بودند. با این حال، این پرسش که آیا سلطنت پهلوی خود بخشی از بحران و منشأ مشکلات بود، میان جریان‌های سیاسی و فکری محل اختلاف قرار داشت. مسئله اصلی این پژوهش این است که چرا دو جریان مذهبی مؤثر ، یعنی نهضت امام خمینی و انجمن حجتیه ، برای برون رفت از بحران های زمان خود ، دو مسیر متفاوت انتخاب و در نتیجه دو نظریه سیاسی مجزا مطرح نمودند؟. بر اساس این مسئله، فرض پژوهش آن است که تفاوت در «تشخیص بحران»، موجب تفاوت در «راه‌حل‌ها و نحوه مواجهه سیاسی» این دو جریان شده است.

روش تحقیق: با استفاده از نظریه و روش توماس اسپریگنز، پژوهش حاضر می‌کوشد تا مراحل مشکل‌شناسی، علل‌شناسی، آرمان‌شناسی و راه‌حل‌شناسی را در یک تحلیل مقایسه‌ای در تولید اندیشه سیاسی، سازماندهی نظری کند.

یافته‌ها: براساس یافته‌های پژوهش، عمده تضاد در اندیشه سیاسی تولید شده توسط انجمن حجتیه با نهضت امام، تحلیل خرد و مشاهده بی نظمی در سطح تقلیل یافته اجتماعی ایشان در دهه 30 در مقابل تحلیل ساختاری و احساس بی نظمی در سطح کلان توسط امام است که منجر به شکافی عمیق و دنباله دار بین مبانی فکری و نیزعملکردهای ایشان با منش اسلام انقلابی شد.

نتیجه‌گیری: ادراک متفاوت از بحران و منشاء آن ، به صورت دومینوئی سایر مراحل اندیشه و عمل را تحت تأثیر قرار می‌دهد.