پژوهشنامه انقلاب اسلامی

پژوهشنامه انقلاب اسلامی

مبانی فقه کلان در منظومه فکری ولی فقیه: تحلیل رویکرد مقاصدی آیت‌الله خامنه‌ای در امر حکمرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری سیاستگذاری عمومی، دانشگاه باقر العلوم علیه السلام، قم، ایران
2 استاد علوم سیاسی، دانشگاه باقر العلوم، قم ، ایران
3 استادیارعلوم سیاسی، دانشگاه باقر العلوم، قم ، ایران
چکیده
هدف: فقه شیعه پس از تأسیس جمهوری اسلامی با یک چالش پارادایمی مواجه شده است: ناکارآمدیِ نسبیِ ابزارهای «فقه فردی» در مهندسیِ «فقه حکومتی». مسأله اصلی پژوهش حاضر این است که چگونه می‌توان بدون افتادن در دام قیاس و استحسان، از ظرفیت‌های درونی فقه برای مدیریت کلان جامعه استفاده کرد؟ آیا در منظومه فکری رهبری، مدلی روشمند برای این گذار وجود دارد؟
روش ­شناسی پژوهش: این تحقیق کیفی با راهبرد تحلیل مضمون و هرمنوتیک متن، به واکاوی بیانات آیت‌الله خامنه‌ای در حوزه‌های حکومتی می‌پردازد.
یافته­ ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که رویکرد ایشان در سه رکن کلیدی «نظریه فقه کلان» صورت‌بندی می‌شود: ۱. بازتعریف مقاصد کلان حکومتی (مانند عدالت، پیشرفت، افزایش ثروت ملی) به‌عنوان معیار اعتبار حکم.
۲. تفکیک قاطع «مقاصد ثابت» از «ساختار متغیر» (پساساختارگرایی فقهی). ۳. بکارگیری مقاصد کلان به‌عنوان «فیلتر نظارتی» برای حل تزاحم میان احکام ظاهری و غایات نظام. همچنین با استناد به میراثِ فقهای سلف همچون علامه حلی، نشان داده شده که این رویکرد ریشه در سنت دارد.

نتیجه ­گیری: نوآوری مقاله در تبیینِ تمایزِ «اجتهاد مقاصدی در سطح کلان» از «مقاصدگراییِ اباحه‌گرانه در سطح خرد» است. همچنین با ارجاع به دیدگاه‌های نوین (همچون دیدگاه آیت‌الله فاضل لنکرانی در باب تغییر نظامات)، اثبات شده که ساختار فقه حکومتی نیازمند نگاهی پساساختارگرا است که در آن، اهداف ثابت‌اند امّا سازوکارها متغیر.
کلیدواژه‌ها

-      Alidoust, Abolghasem (2016). Jurisprudence and Expediency. 3rd Edition, Tehran: Research Institute for Islamic Culture and Thought. (In Persian)
-      Alidoust, Abolghasem (2024). Methodology of Ijtihad: A Study of Contemporary Ijtihadi Schools. Tehran: Research Institute for Islamic Culture and Thought. (In Persian)
-      Arasta, Mohammad Javad (2018). Expediency of the System from a Jurisprudential-Legal Perspective. Tehran: Kanoon Andisheh Javan. (In Persian)
-      Fazel Lankarani, Mohammad Javad (2018). “It Cannot Be Said That We Have a Jurisprudence Called Systemic Jurisprudence”. Available at: https://fazellankarani.com/persian/news/21725/ (In Persian)
-      Hilli, Hasan ibn Yusuf (2004). Nihayat al-Wusul ila Ilm al-Usul. Edited by Ebrahim Bahadori, Vol. 4, Qom: Imam Sadiq Institute. (In Arabic)
-      Javadi Amoli, Abdollah (2000). Wilayat al-Faqih: The Governance of Jurisprudence and Justice. Qom: Asra. (In Persian)
-      Khamenei, Seyyed Ali (1985). “Speech at Razavi University of Islamic Sciences”. Available at: https://hawzahnews.com/xdZgr (In Persian)
-      Khamenei, Seyyed Ali (1991). “Statements at the Beginning of the Advanced Course of Fiqh (Dars-e Kharij)”. Available at: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2491 (In Persian)
-      Khamenei, Seyyed Ali (1997). “Statements at the 8th Demise Anniversary of Imam Khomeini”. Available at: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=2220 (In Persian)
-      Khamenei, Seyyed Ali (2006). “Statements in Meeting with Economic Officials and Implementers of Article 44 of the Constitution”. Available at: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3377 (In Persian)
-      Khamenei, Seyyed Ali (2010). “Friday Prayer Sermons on the 21st Demise Anniversary of Imam Khomeini”. Available at: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=9524 (In Persian)
-      Khamenei, Seyyed Ali (2011a). “Statements in Meeting with Students of Kermanshah”. Available at: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=17597 (In Persian)
-      Khamenei, Seyyed Ali (2011b). “Statements at the 22nd Demise Anniversary of Imam Khomeini”. Available at: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=2220 (In Persian)
-      Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (2022). A Brief Glance at the Theory of Wilayat al-Faqih. Qom: Imam Khomeini Education and Research Institute. (In Persian)
-      Mirzadeh Ahari, Seyed Morteza (2025). Challenges and Solutions of Jurisprudence-Based Policy Making in the Islamic Republic of Iran. PhD Dissertation in Public Policy, Baqir al-Olum University, Qom. (In Persian)
-      Mirzadeh Ahari, Seyed Morteza; Lakzaee, Najaf; Ranjbar, Mohammad Ali (2025a). “From Micro-Jurisprudence to Macro-Jurisprudence: Formulating a Fourth Paradigm for Jurisprudential Governance”, Political Science Quarterly of Baqir al-Olum University, Vol. 28, No. 3.
-      Mirzadeh Ahari, Seyed Morteza; Lakzaee, Najaf; Ranjbar, Mohammad Ali (2025b). “The Forgotten Pioneering: Systematization of Maqasid al-Shariah in Imami Jurisprudence (With a Focus on the Views of Allamah al-Hilli)”, Biannual Journal of Islamic Political Thought, Vol. 4, No. 2 (Serial 8). (In Arabic)
-      Taskhiri, Mohammad Ali (2009). “Maqasidi Jurisprudence and Its Authority (With a Focus on: The Method of Shahid Sadr)”, Quarterly Journal of Taghrib Thought, Vol. 5, No. 18: 9-44. (In Persian)