هدف: این پژوهش با هدف بررسی و تبیین مؤلفه‌های واقع‌نگری در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) و تحلیل نظریه ولایت فقیه در پرتو نسبت میان آرمان‌های دینی و واقعیت‌های سیاسی ـاجتماعی انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که آیا می‌توان اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) را در چارچوب رویکردی واقع‌نگرانه فهم کرد و عناصر این واقع‌نگری در نظریه ولایت فقیه چیست.

روش‌شناسی: پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـتوصیفی سامان یافته و برای فهم چگونگی شکل‌گیری اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، از چارچوب «نظریه بحران» توماس اسپریگنز بهره گرفته است. بر این اساس، اندیشه سیاسی در پیوند با بحران‌های زمانه، شرایط اجتماعی و نیازهای عینی جامعه تحلیل می‌شود.

یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که امام خمینی(ره) با درک دقیق از وضعیت سیاسی و اجتماعی عصر خود، توانستند میان اصول ثابت اسلامی و الزامات متغیر زمانه پیوند برقرار کنند. در این نگاه، ولایت فقیه صرفاً طرحی آرمانی و انتزاعی نیست؛ بلکه پاسخی واقع‌نگرانه و عملی به بحران مشروعیت، ناکارآمدی سیاسی و ضرورت سامان‌دهی جامعه بر پایه ارزش‌های دینی است. تأکید بر تقدم محتوا بر شکل حکومت، توجه به امکانات و مقدورات، نقش زمان و مکان در اجتهاد، و پرهیز از مصلحت‌گرایی صرف از مهم‌ترین نشانه‌های واقع‌نگری در اندیشه ایشان است.

نتیجه‌گیری: نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) واجد نوعی واقع‌نگری دینی است؛ واقع‌نگری‌ای که نه به معنای عدول از آرمان‌های اسلامی، بلکه به معنای تحقق آن‌ها در متن شرایط واقعی جامعه است. نظریه ولایت فقیه در این چارچوب، الگویی برای تعادل میان آرمان دینی و ضرورت سیاسی به شمار می‌آید.