هدف: این پژوهش با هدف واکاوی گفتمان مقاومت آیتالله هاشمی رفسنجانی در بازه زمانی ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۷ و تبیین نقش آن در مشروعیتزدایی از حکومت پهلوی و مقابله با نفوذ استعمار غربی انجام شده است. روش شناسی پژوهش: مطالعه حاضر با بهرهگیری از رویکردی ترکیبی شامل جامعهشناسی معرفت، تحلیل محتوای کیفیِ عرفی (بر اساس نظریههای شی-یِه و شانون) و تحلیل انتقادی گفتمان نورمن فرکلاف صورت پذیرفته است. دادههای پژوهش از اسناد منتشر شده، کتابها، مقالات و خاطرات دوره مذکور استخراج و در سه سطح متن، کنش گفتمانی و بافت اجتماعیفرهنگی تحلیل شدند. یافته ها: تحلیلها نشان میدهد گفتمان هاشمی بر ساختار دوگانهی متضادِ «استعمار در برابر استقلال»، «استبداد در برابر مشروطیت» و «مارکسیسم در برابر اسلام» استوار است. این گفتمان در دو مرحله تحول یافته: در سالهای 1337–1344 از طریق نقد ایدئولوژیک و فرهنگی، و در دورهی 1344–1357 با حرکت به سوی کنشگری سازمانیافته، همکاری با نخبگان، دانشجویان و گروههای مبارزهجوی دینی و چریکی. هاشمی ضمن نقد نظام پهلوی بهمثابهی بازوی استعمار، روحانیت را نیروی محرکهی مبارزه معرفی و مبارزهی فرهنگی را هستهی اصلی مقاومت قلمداد کرد. نتیجه گیری: گفتمان مورد بررسی صرفاً واکنشی دفاعی نبود، بلکه راهبردی فعال و عملیاتی برای دگرگونی ساختارهای قدرت محسوب میشد. هاشمیرفسنجانی با تلفیق مؤلفههای دینی، فرهنگی و سیاسی، بستر فکری و شبکه منسجمی برای انقلاب اسلامی فراهم آورد و ثابت کرد که زبان و شناخت، ابزارهای راهبردی برای بسیج عمومی، مشروعیتزدایی از استبداد و تحقق استقلال واقعی هستند.
Abdini-Sebzavar, Mohammad Sadegh (2022). Discourse Analysis of the Assassinations of Naser al-Din Shah, Mohammad Reza Pahlavi, and Ayatollah Hashemi Rafsanjani. MA Thesis, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran. Advisor: Dr. Abbas Asadi. (In Persian)
Alizadeh, Abdolreza, Azhdari-Zadeh, Hossein, Tavakkol-Kuthiri, Mohammad Ali, & Kafi, Majid (2006). Sociology of Knowledge: An Inquiry into the Relationship between “Social Structure and Agency” and “Human Knowledge.” Tehran: Research Institute of Hawzah and University. (In Persian)
Barrel, R. M. (2013). “Political Notes on Iran, 1260–1340”, (Vol. 12) (Afshar Amiri, Trans.). Tehran: Islamic Revolution Document Center. (In Persian)
Berger, P. L., & Luck mann, T. (1966). The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge. New York: Doubleday.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). “Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology”, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Esmaili, Hamidreza (2018). Political Thought of Ayatollah Hashemi Rafsanjani. Tehran: Islamic Revolution Document Center. (In Persian)
Fairclough, N. (1995). Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language. London: Longman.
Fairclough, N. (2009). A dialectical-relational approach to critical discourse analysis in social research. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of Critical Discourse Analysis (pp. 162–186). London: Sage.
Foucault, M. (1972). The Archaeology of Knowledge. New York: Pantheon Books.
Hashemi-Rafsanjani, Akbar (1984). Values and Schools: Marxism as the Cause of the Crisis of Values. Retrieved from https://ensani.ir/file/download/article/20120506084850-6028-421.pdf (In Persian)
Hashemi-Rafsanjani, Akbar (1984). Values and Schools: Marxism as the Cause of the Crisis of Values. Pasdare Eslam. Retrieved from http://pasdareeslam.com/40835 (In Persian)
Hashemi-Rafsanjani, Akbar (2003). The History of Palestine (Translated from the Arabic original by Akram Za’itar). Tehran: Boostan-e Ketab. (In Persian)
Hashemi-Rafsanjani, Akbar (2007). Memoirs and Documents of the Struggle Period, Vol. 2. Tehran: Daftar-e Nashr-e Ma’aref-e Enghelab. Retrieved from https://dl.persianpdf.com/ebook/1401/Dovrane_Mobarezeh_Hashemi_Rafsanjani.pdf (In Persian)
Hashemi-Rafsanjani, Akbar (2007). The Struggle Period, Vols. 1 & 2. Tehran: Daftar-e Nashr-e Ma’aref-e Enghelab. (In Persian)
Hashemi-Rafsanjani, Akbar, & Bahonar, Mohammad Javad (1967). The World in the Age of Prophethood. Tehran: Daftar-e Nashr-e Farhang-e Eslami. (In Persian)
Khosroshahi, Seyyed Hadi (2000). Be’that: Internal Publication of Seminary Students of Qom. Qom: Kolbe Shorogh. (In Persian)
Mannheim, K. (1936). Ideology and Utopia: An Introduction to the Sociology of Knowledge. New York: Harcourt, Brace & World.
Rashidi, Ahmad (2018). A Critical Discourse Analysis of Development during Hashemi Rafsanjani’s Presidency (1989–1997). Danesh-e Enghelab-e Eslami. https://irk.journals.pnu.ac.ir/article_5234.html (In Persian)
Shannon, C. E. (1948). “A mathematical theory of communication”. Bell System Technical Journal, 27(3): 379–423.
Zibakalam, Sadeq, & Atef-e-Sadat Etteghfar (2009). Hashemi without Retouch. Tehran: Rozaneh Publications. (In Persian)
)