پژوهشنامه انقلاب اسلامی

پژوهشنامه انقلاب اسلامی

چارچوب‌های سامان‌بخش آزادی بیان در اندیشه قرآنی امام خامنه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سیدعیسی مسترحمی 1
احمد اخلاقی 2
1 عضو هیئت علمی، دانشیار و مدیر گروه قرآن و علم، مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.
2 دانش‌پژوه دکتری قرآن و علوم سیاسی، گروه قرآن و علوم انسانی، مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، جامعه المصطفی العالیمه، دایکندی، افغانستان.
10.22084/rjir.2026.31198.3936
چکیده
هدف: این مقاله با هدف تبیین دیدگاه قرآنی امام خامنه‌ای درباره چارچوب‌های سامان‌بخش آزادی‌بیان نگاشته شده است تا زمینه برای تدوین الگوی قرآنی آزادی بیان فراهم گردد.
روش­ پژوهش: پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی و با کاربست تفسیر موضوعی استنطاقی، پرسشی را از متن اجتماع دریافت و برای یافتن پاسخ، آن را به ساحت قرآن­ کریم عرضه کرده و تفسیر آیات را از آراء تفسیری امام خامنه ­ای دنبال کرده است.
یافته ­ها: آزادی ­بیان در منظومه معرفتی قرآن کریم، هر چند از حقوق بنیادین انسان به‌شمار می‌آید؛ اما همواره در چارچوب ضوابطی معنا می‌یابد که بر ارزش‌های الهی، مصالح اجتماعی و صیانت از حقیقت استوار بوده و از تبدیل‌شدن به ابزاری برای اهانت، تحریف و اخلال در امنیت اخلاقی و اجتماعی بازداشته شود. گسترش قرائت‌های افراطی و رها از ضابطه در فضای فکری و رسانه‌ای معاصر، ضرورت تبیین معیارها و حدود حاکم بر آزادی ­بیان بر پایه مبانی قرآنی را برجسته ساخته است.
نتیجه ­گیری: قرائت قرآنی امام خامنه‌ای از آزادی­­ بیان، قرائتی ضابطه‌مند، هدف‌گرا و مسئولیت‌محور است در این قرائت، آزادی­ بیان به‌عنوان اصل قرآنی دارای چارچوبی پنج ضلعی است که پایبندی به حقیقت، اخلاق، آرامش اجتماعی، مصالح عمومی جامعه و اهداف متعالیه اسلامی اضلاع آن را تشکیل می‌دهند. از این منظر، آزادی بیان با هدف اصلاح ­گری و با رعایت موازین اخلاقی، مقیّد به رعایت حدود الهی، نصاب ­های عقلی و منطقی و مصالح جامعه­ اسلامی قرار می ­گیرد. براین ‌اساس، بیان­ های تنش ­آفرین، وحدت­ شکن، شایعه­ ساز، توهین­ گونه، تمسخر­آمیز و مواردی­ که موجب فساد و تباهی فردی یا اجتماعی می  ­گردد، از این چارچوب خارج ­اند.
کلیدواژه‌ها
قرآن‌کریم
امام خامنه‌ای
اندیشه قرآنی
آزادی بیان
ضوابط آزادی بیان
  • The Holy Quran
  • Nahj-ul-Balagha
  • Ibn Ashur, Muhammad Tahir (1999 AH). Tafsir al-Tahrir wa al-Tanwir, known as Tafsir Ibn Ashur, Beirut: Al-Tarikh Al-Arabi Foundation, first edition.
  • Ishaqi, Hussein (2005). Azadi Dar Islam wa Gharb, Qom: Islamic Research Center of the Islamic Broadcasting Corporation, first edition.
  • Anvari, Hassan (2002). Farhang Bozorg Sokhan, Tehran, Sokhan, first edition.
  • Ayazi, Seyyed Muhammad Ali (2000). Azadi Dar Quran, Tehran: Zikr Publishing and Research Foundation, unpublished.
  • Berlin, Aizia (1989). Four Articles on Azadi, translated by Movahedi, Muhammad Ali, Tehran: Al-Khwarizmi Joint Stock Company.
  • Information website of the Office for the Preservation and Publication of the Works of His Eminence Grand Ayatollah Seyyed Ali Khamenei https://khamenei.ir
  • Jafari, Mohammad Taqi (1996). Philosophy and the Purpose of Life, Tehran: Qadiani Publications, out of print.
  • Javadi Amoli, Abdullah (2002). Thematic Interpretation of the Quran: Society in the Quran, Qom: Israa Publications, out of print.
  • Johari, Ismail bin Hamad (1997). Al-Sahah; Taj al-Lughah and Al-Sahah al-Arabiya, Beirut: Dar al-Ilm for millions, first edition.
  • Dehkhoda, Ali Akbar (1998). Tehran: University of Tehran.
  • Raghib Isfahani, Hussein bin Muhammad (1992), Al-Mufradat al-Afas al-Quran, Beirut: Dar al-Ilm, first edition.
  • Reza, Muhammad Rashid (1993). Tafsir al-Quran al-Hakim al-Musharuf bi-tafsir al-Manar, Beirut: Dar al-Maraf, first edition.
  • Sobhani Tabrizi, Jafar (2000). Concepts of the Quran, Qom: Imam Sadiq (AS) Institute, out of print.
  • Seyyed Baqeri, Seyyed Kazem (2018). “The Right to Freedom of Expression from the Perspective of the Quran”, Political Sciences, Year 21, No. 81.
  • Seyyed Baqeri, Seyyed Kazem (2020). “The Criteria for Political Freedom with an Emphasis on the Holy Quran”, Political Science, Year 12, No. 2.
  • Shirkhani, Ali (2007). Freedom from the Perspective of Shiite Islam, Tehran: Islamic Revolution Documents Center, first edition.
  • Sadr, Seyyed Mohammad Baqir (2006), Economic Institutions of Islam, translated by Bayan, Gholam Reza, Shushtari, Fakhr al-Din, Tehran: Badr, unpublished.
  • Tabatabaei, Mohammad Hussein (2011). Al-Mizan in the Interpretation of the Quran, Beirut: Al-Alami Press, second edition.
  • Tabarsi, Fadl ibn Hassan (1993). Majma’ al-Bayan in the Interpretation of the Quran, Tehran: Nasser Khosrow, third edition.
  • Tabari, Mohammad ibn Jarir (beta). Tarikh al-Tabari, researched by Mohammad Abul-Fadl Ibrahim, Cairo, Dar al-Ma’arif, unpublished.
  • Amid, Hassan (1998). Farhang Persian Amid, Tehran, Sepehr, twelfth edition.
  • Amidzanjani, Abbas Ali (1998). Political Jurisprudence (Basic Rights and Fundamentals of the Constitution of the Islamic Republic of Iran), Tehran: Amir Kabir Publishing House, fourth edition.
  • Fadlallah, Seyyed Mohammad Hussein (1999). Interpretation of the Revelation of the Quran, Beirut, Dar al-Mulak for Printing and Publishing, second edition.
  • Qutb, Seyyed (1999). In the Shadow of the Quran, Beirut, Dar al-Shoroq, thirty-fifth edition.
  • Kulayni, Muhammad ibn Yaqub (1999). Al-Kafi (Islamic Studies), researcher/editor: Ghaffari Ali Akbar and Akhundi, Muhammad, Tehran: Dar al-Kuttab al-Islamic Studies, unpublished.
  • Katouzian, Nasser et al., (2003). Freedom of Thought and Expression, Tehran: Nashrgaraysh, first edition.
  • Maraghi, Ahmad Mustafa (no date). Interpretation of the Maraghi, Lebanon: Dar al-Fikr, published First.
  • Motahari, Morteza (2007). Islam and the Requirements of the Time, Tehran: Sadra Publications, 8th edition.
  • Masoumi, Jamshid (2017). Freedom of Speech and Its Foundations, Tehran: Mizan Publications, 1st edition.
  • Moein, Mohammad (1997). Persian Language, Tehran, Sepehr, 10th edition.
  • Mughniyeh, Mohammad Javad (2003). Al-Tafsir Al-Kashif, Qom: Dar Al-Kitab Al-Islami, 1st edition.
  • Makarem Shirazi, Nasser (1992). Tafsir Al-Numno, Tehran: Dar Al-Kitab Al-Islami, 10th edition.
  • Mill, John Stuart (1961). About Freedom, translated by Sana'i, Mahmoud, Tehran: Pocket Books.