پژوهشنامه انقلاب اسلامی

پژوهشنامه انقلاب اسلامی

بازتولید گفتمان قرآنی مقاومت در اندیشه امامین انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه علوم سیاسی دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
2 استادیار گروه معارف اسلامی دانشکده علوم انسانی دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
10.22084/rjir.2026.20814.2966
چکیده
هدف: پژوهش حاضر، شناسایی و تبیین مبانی و مؤلفه‌های مقاومت در اندیشه امام خمینی(ره) و شهید سیدعلی خامنه‌ای و بررسی نسبت و پیوستگی میان این دو منظومه فکری با تکیه بر آموزه‌های قرآن کریم است که با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شده است. داده‌های پژوهش از آیات قرآن کریم و بیانات امام خمینی(ره) و شهیدآیت‌الله سیدعلی شهید خامنه‌ای استخراج و مضامین مرتبط با مبانی و مؤلفه‌های مقاومت در اندیشه آنان شناسایی، دسته‌بندی و تحلیل شده است.
روش­شناسی پژوهش: در پژوهش حاضر از روش تحلیل مضمون استفاده شده است.
یافته­ها: در اندیشه امام خمینی(ره)، استقامت و پایداری، اتکال به خداوند، استقلال، مقابله با ظلم، دشمن‌شناسی و استکبارستیزی از مهم‌ترین مؤلفه‌های مقاومت به‌شمار می‌روند. در اندیشه شهیدآیت‌الله خامنه‌ای نیز بر استقامت مستمر، حق‌مداری، نفی سستی و سازش، اعتماد به وعده الهی، پذیرش هزینه‌های مقاومت، مرزبندی با دشمن، عبرت‌گیری از تجربه تاریخی و امید به پیروزی نهایی جبهه حق تأکید شده است. بررسی تطبیقی داده‌ها بیانگر وجود پیوستگی قابل توجه میان دو منظومه فکری در اصول بنیادین مقاومت است. در عین حال، آیت‌الله شهید خامنه‌ای این مؤلفه‌ها را در قالب «مکتب مقاومت» صورت‌بندی کرده و بر ابعاد تاریخی، اجتماعی و راهبردی آن، به‌ویژه تجربه تاریخی و فرجام مقاومت، تأکید بیشتری داشته است.
نتیجه­گیری: مقاومت در منظومه فکری امامین انقلاب اسلامی مفهومی بر بنیان‌های قرآنی و اعتقادی استوار است و در پیوند میان ایمان، استقامت، استقلال، دشمن‌شناسی، نفی سازش و امید به نصرت الهی معنا می‌یابد. بر این اساس، اندیشه آیت‌الله شهید خامنه‌ای را می‌توان تداوم و بازخوانی منظومه مقاومت امام خمینی(ره) در شرایط تاریخی جدید دانست؛ به‌گونه‌ای که ضمن حفظ اصول بنیادین آن، ابعاد تاریخی، اجتماعی و راهبردی مقاومت را برجسته‌تر ساخته است.
کلیدواژه‌ها

-      The Holy Qur’an
-      Abedi-Jafari, Hassan; Taslimi, Mohammad-Saeed; Faghihi, Abolhassan & Sheikhzadeh, Mohammad (2011). Thematic analysis and thematic networks: A simple and efficient method for identifying patterns in qualitative data. Strategic Management Thought, 5(2): 151–198.
-      Braun, Virginia, & Clarke, Victoria (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2): 77–101.
-      Ghorbani, Behrang; Haghighat, Hamidreza & Kaveh-Pishgam, Seyyed Mohammad-Kazem (2022). Examining the idea of resistance in the thought of Imam Khomeini. Scientific Quarterly of Islamic Revolution Research, 11(1): 215–235.
-      Guba, Egon G., & Lincoln, Yvonna S. (1985). Naturalistic Inquiry. Beverly Hills, CA: Sage.
-      Hakimi, Mohammad & Eftekhari, Asghar (2022). Conceptual components of resistance in the thought of Imam Khamenei. Scientific Quarterly of Islamic Revolution Research, 11(2): 103–137.
-      Ibn ʿĀshūr, Muḥammad al-Ṭāhir (1997). Al-Taḥrīr wa al-Tanwīr. Tunis: Tunisian Publishing House.
-      Ibn Miskawayh, Ahmad ibn Muhammad (2005). Tahdhib al-Akhlaq wa Tathir al-A'raq [Refinement of Character and Purification of Ethics]. Qom: Bidar.
-      Khomeini, Ruhollah (1989). Sahifeh-ye Nur [The Book of Light], relevant volumes. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works.
-      Khomeini, Ruhollah (1999). Sahifeh-ye Imam [The Imam’s Collection of Works]. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works.
-      Mahdipour, Asieh (2019). Explaining a conceptual model of resistance in the thought of Ayatollah al-Uzma Khamenei. Political Knowledge, 15(2): 539–566.
-      Mohammadpour, Ahmad (2010). Quality assessment in qualitative research: Principles and strategies for validity and generalizability. Quarterly Journal of Social Sciences, 17(48): 73–107.
-      Mousavi, Seyyed Hashem (2025). Qur’anic foundations of resistance in the thought of the martyred leader of the Islamic Revolution. IRNA.
-      Qara’ati, Mohsen (2004). Tafsir Noor [The Light Commentary]. Tehran: Lessons from the Qur’an Cultural Center.
-      Rashid Rida, Muhammad (n.d.). Tafsir al-Manar. Beirut: Dar al-Maʿrifah.
-      Razi, Muhammad ibn Abi Bakr (1994). Mukhtar al-Sihah [The Selected Correct Expressions]. Beirut: Maktabat Lubnan Nashirun.
-      Safaee, Mohammad-Hossein (2025). Cultural sociology of the concept of resistance in the thought of Ayatollah Khamenei. Social Studies [Institute for Humanities and Cultural Studies].
-      Shafiei Qahfarrokhi, Omid & Naderi Asl, Saeed (2025). The politics of resistance in the thought of the Supreme Leader. Political Knowledge, 21(2): 503–534.
-      Shamali, Abbasali, et al. (2011). Designing a model of Islamic resistance from the perspective of the Qur’an. Qur’anic Research.
-      Shariat, Farshad (2022). Explaining the concept of resistance in the political thought of Imam Khomeini. Political Sociology of the Muslim World, 10(20).
-      Solh-Mirzaei, Saeed (2019). The Thought of Resistance from the Perspective of Ayatollah al-Uzma Khamenei. Tehran: Islamic Revolution Publications.
-      Statements of Ayatollah Khamenei (2019, June 4). Speech at the ceremony commemorating the 30th anniversary of the passing of Imam Khomeini. Available at: farsi.khamenei.ir.
-      Tabarsi, Fadl ibn Hasan (n.d.). Majmaʿ al-Bayan fi Tafsir al-Qur’an. Beirut: Dar al-Maʿrifah.
-      Tabatabaei, Sayyed Mohammad-Hossein (1995). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur’an [The Balance in the Interpretation of the Qur’an]. Translated by Sayyed Mohammad-Baqer Mousavi Hamedani. Qom: Islamic Publications Office.
-      The Origins of Resistance from the Perspective of Imam Khomeini. (2024). Quarterly Journal of Quranic Studies [or relevant journal in the field of Imam Khomeini’s thought].
-      Louis Malouf. (1994). Al-Munjid fi al-Lughah wa al-A‘lam [Al-Munjid: A Dictionary of the Arabic Language and Proper Names]. Tehran: Eslami Publications.
-      Meshkini, Ali (2005). Mustalahat al-Fiqh [Terminology of Islamic Jurisprudence]. Qom: Al-Hadi.
-      Mahdipour, Asieh (2019). Explaining a conceptual model of resistance in the thought of Ayatollah al-Uzma Khamenei. Political Knowledge, 15(2), 539–566. (In Persian)